Bas Jan Ader: In Search of the Miraculous

melanie deboutte

Het verhaal van Bas Jan Ader laat zich lezen als de bijzonder romantische en tragische mythe van de rusteloze kunstenaar die op zoek gaat naar een antwoord op zijn grote vragen. Over de jonge man achter dit verhaal is bitter weinig gekend, maar het beperkte doch gevatte oeuvre dat hij achterlaat is doordrongen van een weemoed die gelijkgestemden ontroert en troost. De enkele details over zijn jeugd spreken althans tot de verbeelding, en prikkelen onze zin om te begrijpen wat deze kunstenaar heeft gedreven in zijn zoektocht naar het mirakel.

Bas Jan Ader wordt op 19 april 1942 geboren in Winschoten, een plaats in het Noord-Hollandse Groningen, niet ver van de haven waar de Eems in de Noordzee uitmondt. Ader verliest zijn vader op amper tweejarige leeftijd. Predikant en verzetsstrijder Bastiaan Jan Ader wordt tijdens de Tweede Wereldoorlog door het naziregime geëxecuteerd omdat hij joden hielp onderduiken. De kleine Bas Jan groeit alleen op met zijn moeder en zijn jongere broer.

2. 30_BasJanAder

Ader vat kunststudies aan in de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam, samen met onder meer Ger van Elk en Wim T. Schippers. Van Elk getuigt over zijn vriend als een creatieve rebel die tijdens de tekenlessen gedurende een semester slechts één blad papier gebruikt, waarop hij zijn wekelijkse tekeningen keer op keer uitgumt totdat het blad zo goed als transparant is geworden. De negentienjarige Ader breekt zijn studies in Amsterdam vroegtijdig af en maakt, liftend via Marokko, de oversteek naar de Verenigde Staten.

De jonge kunstenaar strandt in California, waar hij zich in Los Angeles inschrijft aan het Otis Art Institute. Daar ontmoet hij Mary Sue Andersen, zijn muze die hem zou inspireren en assisteren bij de ontwikkeling van zijn artistieke praktijk.  Hij huwt met haar in Las Vegas; Ader ondersteunt zichzelf hiervoor – bij wijze van symbolische actie – met een stel krukken.

3. 1496791_10152290629830809_1688278607_n

In LA vindt Ader bezieling, misschien ook een zekere rust. In louter vijf jaar realiseert hij er zijn meest relevante werken. Hij ontwikkelt verder zijn eigen taal die niet veel woorden kent, maar des te meer daden. In die vroege jaren ‘70 ontdekt hij – ongetwijfeld geïnspireerd door de opkomst van nieuwe, experimentele kunstvormen – zijn eigen lichaam als ‘medium’. Of beter gezegd: hij hanteert de zwaartekracht als medium. In zijn werk is Ader zowel subject als object.

De kunstenaar legt een reeks performances vast op korte 16mm-films en fotografische reeksen. Een bijzonder voorbeeld is ‘Fall 1’ (1970), waarbij we Ader op een stoel op het dak van zijn huis zien zitten. Op een bepaald moment valt hij met stoel en al omver, en rolt hij – eerder langzaam, haast stuntelig – richting dakgoot. Ader dondert het dak af, verliest onderweg zelfs één van zijn schoenen, en belandt in de struiken.

4b.

De val is een prachtige metafoor voor Bas Jan Aders condition humaine. Zijn oeuvre verbeeldt de tweestrijd tussen staan en vallen, tussen vasthouden en loslaten. Zo tart hij in ‘Broken Fall (Organic)’ (1971) opnieuw de kracht van de natuur door aan een verraderlijk fragiele tak van een boom te hangen, net boven een beek. Wanneer Ader, zoals ook te verwachten is, in het water terecht komt, kunnen we onszelf terecht de vraag stellen of de tak nu is afgekraakt, of dat de kunstenaar deze zonet zelf losliet.

‘Nightfall’ (1971) – de kunstenaar tilt een grote steen op, en laat deze beurtelings vallen op twee brandende gloeilampen aan zijn voeten, waarna de duisternis intreedt – en het beroemde ‘I’m too sad to tell you’ (1971) illustreren eveneens Aders interesse in de semantische mogelijkheden van zijn ‘stille taal’: de mimiek en de houterige slapstick-bewegingen doen haast humoristisch aan, en toch treffen ze de kijker met een diepe ontroering. Een Icarus met Buster Keaton-allures, zoals Alexander Dumbadze optekent in zijn monografie.

7. Bas Jan Ader, Nightfall 1971, 16mm film transferred to DVD. Courtesy of Patrick Painter, Los Angeles

8._BasJanAder
Ader slaagt er ook in om bij zijn poëtische installaties ‘Please don’t leave me’ (1969) en ‘Thoughts unsaid then forgotten’ (1973) een universele weemoed te capteren die eigen lijkt te zijn aan de mens en zijn zoekende karakter. Een lofzang aan de ‘schone’ maar kwetsende liefde, een schreeuw in het oneindige, een zoeklicht in de duisternis.

9. 1_BasJanAder

10. tumblr_ma39r7v23w1qaihw2o1_1280

In het late voorjaar van 1975 opent Bas Jan Ader zijn iconische triptiek ‘In Search of the Miraculous’. Een eerste deel ontvouwt zich in de vorm van een solotentoonstelling in de Claire S. Copley Gallery in LA, waar Ader onder meer zijn fotografische reeks ‘One Night in LA (In Search of the Miraculous)’ toont. In deze serie van achttien foto’s – van de hand van Mary Sue Andersen – volgen we de kunstenaar tijdens een tocht van zonsopgang tot zonsondergang. Hij trekt te voet, gewapend met een zaklamp, vanuit de Hollywood Hills doorheen de levendige nacht van de stad, bergafwaarts. Op het einde van de reeks bereikt hij de haven en de golven van de oceaan. De kunstenaar die op zoek is naar het mirakel vindt hier het antwoord, of althans een gedeelte ervan. Op de foto’s schrijft Ader fragmenten tekst uit ‘Searchin’’, een nummer dat The Coasters uitbrachten in 1957 .

12a. 1509-bas-jan-ader-2

12b. basjanader6

12c. basjanader5

Tijdens de vernissage in de galerie zingt een studentenkoor een selectie van zeemansliederen: eeuwenoude shanties die het lastige vertrek verkondigen van de zeelieden, het gemis van hun thuis en hun geliefden, de angsten die ze op zee moeten uitstaan.

En aldus gaat Bas Jan Ader over tot het tweede deel in zijn drieluik. Hij brengt alles in gereedheid om met zijn Ocean Wave, een eenmanszeilbootje met een luttele lengte van zes meter, de Atlantische Ocean over te steken. Niemand had dit hem ooit voorgedaan. Op 9 juli 1975 vertrekt de kunstenaar aan Cape Cod met de bedoeling een tweetal maanden later een behouden aankomst te hebben op de kust van Nederland. Daar zou zich, in het Groninger Museum, het derde luik van zijn project ontplooien: een verslag van zijn tocht met foto’s en teksten die hij tijdens zijn reis gemaakt zou hebben.

11. basjanader1

Op 18 april 1976, 325 dagen na zijn vertrek, wordt het zeilbootje aangetroffen aan de kust van Ierland. Het lichaam van Bas Jan Ader wordt nooit gevonden.

Wanneer iemand vermist raakt op zee, zijn de kansen om het lichaam terug te vinden bijzonder klein. De zee verstopt en slokt alles op. Bas Jan Ader moet zich bewust geweest zijn van dit risico. Tot op vandaag wordt gespeculeerd over zijn beweegredenen.

Worstelde Ader met een ontroostbaar verdriet? Wou hij, na de vele lange omzwervingen in zijn jonge bestaan, terugkeren naar huis – een thuis die er misschien niet (meer) is? Of zocht hij naar een sublimatie van zijn kunst, namelijk dat het kunstwerk zelf zich meester zou maken van zijn eigen maker? De oceaan – in haar onstuitbaar geweld en haar verlokkende dieptes – moet een onweerstaanbare aantrekkingskracht hebben uitgeoefend op de jonge kunstenaar.

De golven zullen hun geheimen nooit prijsgeven, maar kunstenaar Tacita Dean maakt wel een treffende vergelijking met Donald Crowhurst, de zeiler die nog geen tien jaar voor Ader hetzelfde lot overkwam. Bas Jan Ader, “a master of gravity”, aldus Dean, zou het verslag van Crowhurst bij zich hebben gehad tijdens zijn eigen tocht. De laatste zinnen die Crowhurst optekende alvorens hij overboord gesprongen zou zijn, luidden:

“Now at last man has everything he needs to think like a cosmic being.

At the moment it must be true that I am the only man on earth who realizes what this means. It means I can make myself a cosmic being…”

Web

www.basjanader.com

http://www.supersweet.org/main.aspx?atype=2&aname=Art_Bas_Jan_Ader_Profile&con=2&sc1=0&sc2=24

http://www.e-flux.com/announcements/mambo-presents-bas-jan-ader-at-villa-delle-rose-bologna/

http://www.pittimmagine.com/en/discovery/opinions-review/art-and-fashion-talk/bas.html

http://www.michielmorel.nl/bas-jan-ader-ode-aan-de-schoonheid-van-tragiek/

http://www.frieze.com/issue/article/bas_jan_ader/

Publicaties

Paul Andriesse, Bas Jan Ader. Kunstenaar, Stichting Openbaar Kunstbezit, Amsterdam, 1988

Erik Beenker, Bas Jan Ader. Please don’t leave me, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, 2006

Alexander Dumbadze, Bas Jan Ader. Death is Elsewhere, The University of Chicago Press, Chicago, 2013

Marion van Wijk, Let go. Bas Jan Ader, Lecturis, Amsterdam, 2015

 

Documentaire

René Daalder, ‘Here Is Always Somewhere Else’, 2008

Beelden

Copyright van alle beelden: Mary Sue Ader-Andersen – Bas Jan Ader Estate

Courtesy: Patrick Painter Editions / Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam